Το Διπλό βιβλίο της Σταματίας Μπαρμπάτση και της Τασούλας Βερβενιώτη:  γυναικείες ταυτότητες^. η οδυνηρή επιστημονική

και πολιτική μας ενηλικίωση[1]

Ελένη Χοντολίδου

          Το Διπλό Βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη, ιστορική ανάγνωση της αφήγησης μιας ανώνυμης αγωνίστριας, ακολουθεί σύγχρονες έως και αιρετικές (για κομμάτι των ιστορικών μας) μεθόδους. Η Βερβενιώτη είναι γυναίκα ιστορικός και αυτό δεν είναι χωρίς σημασία. Επιλέγει να κάνει αυτού του είδους την ιστορία γιατί είναι γυναίκα και ασχολείται με τα θέματα αυτά ακριβώς γιατί είναι γυναίκα. Οι γυναίκες από τις οποίες παίρνει συνεντεύξεις και για τις οποίες, στη συνέχεια, γράφει είναι κομμάτι από την ιστορία των γυναικών. Η ίδια η ερευνήτρια είναι ταυτοχρόνως το υποκείμενο και το αντικείμενο της γραφής και της αναζήτησής της. Έργο και άνθρωπος στην επιστημονική εργασία της Βερβενιώτη είναι ένα. Και γι αυτό πραγματεύεται τα επιστημονικά της ζητήματα με τον τρόπο που οι Κοινωνικές Επιστήμες τα πολύ τελευταία χρόνια το πράττουν: χωρίς το φόβο της υποκειμενικότητας και χωρίς το πάθος της ανύπαρκτης και δήθεν αντικειμενικής, αντρικής, νηφάλιας εξέτασης και γνώσης.      

          Ο τίτλος του βιβλίου μάς κλείνει το μάτι με συνενοχή και μας παραπέμπει στο Διπλό Βιβλίο του Δημήτρη Χατζή, οριοθετώντας τον πολιτικό του χώρο. Και προχωρούμε με σπαρακτικά αντιθετικά ή και συμπληρωματικά ζεύγη: αφήγηση–ιστορική ανάγνωση, η γενιά της Βερβενιώτη–η γενιά της Μπαρμπάτση, ακαδημαϊκή μόρφωση–υποεκπαίδευση, προφορικότητα– γραπτός λόγος, αγρότισες–αστές, πολιτικές κρατούμενες–αντάρτισες...

          Ούτε η συγκινητική και αφοπλιστική αφήγηση της Μπαρμπάτση, ούτε η εμπεριστατωμένη και συστηματική ιστορική ανάγνωση της Βερβενιώτη είναι «ευχάριστα» ή εύκολα κείμενα: η αδυσώπητη μοίρα αυτής της ανώνυμης και σπουδαίας γυναίκας, οι ανεκδιήγητες ταξικές διακρίσεις στις φυλακές, οι «λανθασμένες κινήσεις της αριστεράς», η θέση της αφηγήτριας ως γυναίκας, αγρότισας, αριστερής και υποεκπαιδευμένης... Πόσοι από εμάς θα άντεχαν να διαβάσουν την αφήγηση αυτή πριν πέντε ή και δέκα χρόνια; Η τελεσίδικη μετακίνηση τόσο της αφήγησης όσο και της ιστορικής της ανάγνωσης από τις παγιωμένες βεβαιότητές της παιδικής πολιτικής μας ηλικίας θα καθιστούσε το εγχείρημα προβληματικό. Εν πολλοίς, θα καθιστούσε προβληματική και την ίδια την έρευνα. Δεν είναι τυχαίο ότι τα θέματα αυτά σχετικά πρόσφατα άρχισε η ιστορική έρευνα να ψαύει και οι αριστεροί να επιχειρούν μόλις και μετά βίας να αντιμετωπίζουν.                     

          To καλογραμμένο και εύληπτο βιβλίο της Βερβενιώτη είναι πολλαπλώς χρήσιμο για μαθήματα μεθοδολογίας των Κοινωνικών Επιστημών (προφορικής, τοπικής και έμφυλης Ιστορίας), για ουσιώδη ζητήματα όπως αντικειμενικότητα του ιστορικού και των προσεγγίσεών του, για τις Γυναικείες Σπουδές (έμφυλη ιστορία και έμφυλη άσκηση της ιστορικής επιστήμης). Είναι ακόμη χρήσιμο για μαθήματα λογοτεχνίας, καθώς η αφήγηση της Μπαρμπάτση μπορεί να ενταχθεί στη σειρά εκείνων των κειμένων, των προσωπικών αφηγήσεων/μαρτυριών που κινούνται στο μεταίχμιο της λογοτεχνίας και άλλων κειμενικών ειδών. Το βιβλίο της Βερβενιώτη είναι χρήσιμο και για το «προσωπικό μας μάθημα». Η Βερβενιώτη μάς μετακινεί από τις παγιωμένες βεβαιότητες του πολτικού μας παρελθόντος παραμένοντας βαθειά ανθρώπινη, σεβόμενη την αφηγήτρια και την ιδεολογία της, προσφέροντάς μας ένα σημαντικό εργαλείο για την επιστημονική και πολιτική ενηλικίωσή μας. Και το πράττει όχι εκ του ασφαλούς και όχι από μακρυά. «Συντροφικά μόνη, συντροφικά ελεύθερη», όπως από πολύ νωρίς είχε δηλώσει ο Άρης Αλεξάνδρου.

Όπως κάθε ενηλικίωση, έτσι και αυτή μάς πονάει. Αποχωριζόμαστε τις «μεγάλες αφηγήσεις» όπου όλοι ήταν ή καλοί ή κακοί και οι «δικοί μας» πάντοτε από τους  πρώτους. Αποχωριζόμαστε το συναίσθημα και προχωρούμε στον κόσμο των ενηλίκων, όπου η σκέψη και η αυτοκριτική δε δικαιώνουν πάντοτε και εκ προοιμίου τις πολιτικές μας επιλογές. Αποχωριζόμαστε τα κεφαλαία και προχωρούμε στα πεζά (κόμμα, κίνημα, ιστορία...). Αυτό δε σημαίνει πως το κίνημα των ανώνυμων και ταπεινών ανθρώπων που μετείχαν στην αριστερά δεν ήταν ένα πραγματικό Μεγαλείο (τη φορά αυτή η χρήση του κεφαλαίου συνειδητή και σκόπιμη). Η αφοπλιστική ιστορία της Μπαρμπάτση και η οδυνηρή ιστορική της ανάγνωση από τη Βερβενιώτη δε σημαίνει πως το κίνημα αυτό ήταν χωρίς νόημα. Σημαίνει πως έχουμε χρέος και καθήκον στο νόημα αυτό να δώσουμε σήμερα άλλη μορφή και άλλη υπόσταση. Αλλά αυτό ξεφεύγει από τα όρια της παρουσίασης ενός βιβλίου...